Việt Nam và ASEAN: Sau hơn 30 năm, mở rộng không gian phát triển, xác lập vai trò trong chuỗi giá trị khu vực
Từ khóa: Việt Nam, ASEAN, hội nhập kinh tế, chuỗi cung ứng, thương mại khu vực, kinh tế số, chuyển đổi xanh, đầu tư trực tiếp nước ngoài, RCEP, DEFA
Giới thiệu
Sau hơn 30 năm gia nhập Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN), Việt Nam từ một nền kinh tế đang mở cửa đã nhanh chóng chuyển mình trở thành một mắt xích quan trọng trong khuôn khổ hợp tác khu vực. Việt Nam không chỉ mở rộng đáng kể không gian phát triển đối ngoại mà còn từng bước khẳng định vị thế trong mạng lưới sản xuất, phân phối, thương mại và đầu tư của Đông Nam Á.
Kể từ khi trở thành thành viên mới của ASEAN năm 1995, Việt Nam đã tận dụng hiệu quả các cơ chế liên kết khu vực, hiệp định thương mại tự do và tiến trình tự do hóa thương mại để thúc đẩy hội nhập kinh tế. Trong bối cảnh ASEAN tiếp tục đẩy mạnh kết nối kinh tế, chuyển đổi số và tăng trưởng xanh, Việt Nam đang nổi lên như một trung tâm sản xuất năng động, một thị trường tiêu dùng tiềm năng, đồng thời là điểm đến đầu tư hấp dẫn trong khu vực.
Từ hội nhập ban đầu đến vị thế ngày càng sâu rộng trong khu vực
Gia nhập ASEAN năm 1995 là một cột mốc quan trọng trong tiến trình hội nhập quốc tế của Việt Nam. Kể từ đó, quan hệ kinh tế giữa Việt Nam và các nước ASEAN đã có bước phát triển vượt bậc. Nếu như năm 1995 kim ngạch thương mại hai chiều chỉ đạt 326 triệu USD, thì đến năm 2025 con số này đã tăng lên khoảng 91 tỷ USD. Đây không chỉ là sự tăng trưởng về quy mô mà còn phản ánh mức độ gắn kết ngày càng chặt chẽ giữa nền kinh tế Việt Nam với khu vực.
Các chuyên gia cho rằng động lực lớn nhất đến từ việc Việt Nam tham gia sâu vào hệ thống các hiệp định thương mại tự do trong khuôn khổ ASEAN, đồng thời được hưởng lợi từ các hiệp định thế hệ mới như Hiệp định Đối tác Kinh tế Toàn diện Khu vực (RCEP). Các cơ chế này đã giảm đáng kể thuế quan, đơn giản hóa thủ tục thương mại và tạo điều kiện thuận lợi cho dòng chảy hàng hóa, dịch vụ và đầu tư trong khu vực.
Ông Lê Quốc Phương, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Công nghiệp và Thương mại (Bộ Công Thương), cho biết việc Việt Nam tham gia tích cực vào các cấu trúc hợp tác này đã tạo động lực rõ rệt cho tăng trưởng thương mại, đồng thời nâng cao năng lực kết nối của Việt Nam với chuỗi cung ứng trong khu vực và toàn cầu.
ASEAN: Thị trường, vốn và "bàn đạp" cho sự bứt phá của Việt Nam
Hiện nay, ASEAN là một trong những thị trường xuất nhập khẩu quan trọng nhất của Việt Nam, chỉ sau Mỹ, Trung Quốc và Hàn Quốc. Việc cắt giảm sâu thuế quan nội khối đã giúp hàng hóa Việt Nam dễ dàng tiếp cận thị trường ASEAN, từ nông sản, hàng tiêu dùng đến các sản phẩm công nghiệp chế biến, chế tạo. Ngược lại, Việt Nam cũng nhập khẩu một lượng lớn nguyên liệu, linh kiện và máy móc thiết bị từ các nền kinh tế phát triển hơn trong khu vực để phục vụ sản xuất trong nước.
Điều này cho thấy, sự tham gia của Việt Nam vào thương mại ASEAN không chỉ đơn thuần là mô hình "mua bán một chiều" mà đã dần trở thành một phần của mạng lưới sản xuất khu vực. Nhiều doanh nghiệp và tập đoàn từ Thái Lan, Malaysia đến Singapore đang cung cấp nguyên liệu, linh kiện cho ngành sản xuất của Việt Nam. Mặt khác, hàng hóa sản xuất tại Việt Nam lại tiếp tục được bán ngược trở lại ASEAN hoặc xuất khẩu sang các thị trường lớn khác.
Về đầu tư, ASEAN cũng là nguồn vốn quan trọng của Việt Nam. Số liệu từ Hải quan cho thấy, hiện có 8 quốc gia ASEAN đầu tư vào 18 ngành kinh tế của Việt Nam, trong đó sản xuất chế tạo đứng đầu với hơn 1.000 dự án, tổng vốn đăng ký khoảng 22,2 tỷ USD. Các dự án này không chỉ tạo việc làm, đóng góp ngân sách mà còn giúp Việt Nam tiếp cận công nghệ tiên tiến, kỹ năng quản lý và tiêu chuẩn sản xuất hiện đại.
Nói cách khác, ASEAN vừa là thị trường tiêu thụ, vừa là nguồn cung đầu vào, vừa là nguồn vốn chiến lược giúp Việt Nam nâng cấp nền kinh tế.
Vị trí của Việt Nam trong chuỗi cung ứng khu vực: Từ "tham gia" đến "đóng vai trò"
Sau hơn 30 năm gia nhập ASEAN, một trong những thay đổi sâu sắc nhất là Việt Nam đã chuyển từ bên ngoài chuỗi giá trị khu vực vào bên trong. Hiện nay, các nhà sản xuất Việt Nam nhập khẩu linh kiện, vật tư từ các trung tâm công nghiệp ASEAN như Thái Lan, Malaysia, Singapore, sau đó thực hiện gia công, lắp ráp, chế biến và xuất khẩu. Mô hình này giúp Việt Nam từng bước nâng cao tỷ trọng ngành chế biến chế tạo trong cơ cấu xuất khẩu, đồng thời đặt nền móng để tiến tới các khâu có giá trị gia tăng cao hơn.
Tuy nhiên, để tiến xa hơn trong chuỗi cung ứng, Việt Nam vẫn cần vượt qua một số thách thức cốt lõi như năng suất lao động, tỷ lệ nội địa hóa, năng lực công nghiệp hỗ trợ và logistics. Trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng gay gắt, chỉ dựa vào lợi thế chi phí thấp là không còn bền vững. Việt Nam cần xây dựng một hệ sinh thái sản xuất có khả năng kết nối sâu hơn giữa doanh nghiệp trong nước và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài, từ đó nâng cao mức độ tham gia của Việt Nam trong chuỗi cung ứng ASEAN.
Kinh tế số và thương mại số: Động lực tăng trưởng mới
Nếu như thương mại hàng hóa là trụ cột truyền thống, thì kinh tế số đang trở thành động lực tăng trưởng mới cho toàn khối ASEAN cũng như riêng Việt Nam. Theo báo cáo e-Conomy SEA 2025, tổng giá trị hàng hóa (GMV) của nền kinh tế số ASEAN dự kiến đạt 305 tỷ USD, tăng 17% so với cùng kỳ năm trước. Trong khi đó, báo cáo của Momentum Works cho thấy tổng giá trị giao dịch thương mại điện tử Đông Nam Á năm 2025 có thể đạt khoảng 157,6 tỷ USD, tăng gần 23%.
Trong bức tranh này, Việt Nam nổi lên là một trong những thị trường tăng trưởng nhanh nhất trong khu vực. Cơ cấu dân số trẻ, tỷ lệ sử dụng internet cao, tỷ lệ thâm nhập điện thoại thông minh lớn cùng với sự chuyển dịch nhanh chóng sang thanh toán kỹ thuật số đã tạo nền tảng thuận lợi cho sự phát triển của thương mại điện tử, dịch vụ số và các nền tảng công nghệ.
Ngoài ra, Việt Nam đang tích cực thúc đẩy hợp tác quốc tế để sớm hoàn tất việc ký kết Hiệp định Khung về Kinh tế số ASEAN (DEFA). Nếu được triển khai hiệu quả, DEFA sẽ giúp thống nhất tiêu chuẩn, thúc đẩy luồng dữ liệu an toàn, tạo thuận lợi cho giao dịch xuyên biên giới và mở rộng không gian hợp tác trong các lĩnh vực như fintech, logistics số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo.
Đây là một hướng đi vô cùng quan trọng, bởi trong tương lai, năng lực cạnh tranh của một nền kinh tế không chỉ phụ thuộc vào sản lượng hàng hóa, mà còn phụ thuộc vào khả năng tạo ra và khai thác giá trị từ dữ liệu, nền tảng số và công nghệ.
Chuyển đổi xanh: Cơ hội nâng tầm hợp tác của Việt Nam trong ASEAN
Song song với kinh tế số, chuyển đổi xanh đang mở ra một không gian hợp tác mới giữa Việt Nam và ASEAN. Trong khu vực, các yêu cầu về giảm phát thải, sử dụng năng lượng sạch và phát triển bền vững đang trở thành xu hướng tất yếu không thể đảo ngược. Với vị trí trung tâm và tiềm năng to lớn về năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió ngoài khơi, Việt Nam đang có cơ hội trở thành một mắt xích quan trọng trong chiến lược an ninh năng lượng khu vực.
Một sáng kiến đáng chú ý là Lưới điện ASEAN (ASEAN Power Grid - APG). Dự án này được kỳ vọng sẽ kết nối cơ sở hạ tầng điện giữa các quốc gia thành viên, từ đó tối ưu hóa phân bổ nguồn cung, tăng cường khả năng điều tiết và dự phòng, đồng thời đảm bảo an ninh năng lượng. Trong cấu trúc này, Việt Nam có thể đóng vai trò trung tâm nhờ vị trí chiến lược và tiềm năng phát triển năng lượng sạch to lớn.
Ngoài ra, Việt Nam còn chủ động đề xuất thành lập Quỹ Dự trữ Dầu chiến lược ASEAN nhằm nâng cao năng lực ứng phó của khu vực trước các cú sốc năng lượng và giá cả từ bên ngoài. Điều này cho thấy, Việt Nam không chỉ là người hưởng lợi từ hợp tác khu vực, mà ngày càng tham gia tích cực vào việc định hình các sáng kiến chiến lược.
Doanh nghiệp Việt Nam: Cần nâng cao năng lực để tận dụng lợi ích hội nhập
Mặc dù cơ hội là rất lớn, các chuyên gia vẫn cho rằng không gian hợp tác kinh tế giữa Việt Nam và ASEAN còn rất rộng mở. Hiện tại, thương mại nội khối chỉ chiếm khoảng 20% đến 22% tổng thương mại của ASEAN. Điều này cho thấy tiềm năng tăng trưởng vẫn còn rất lớn, đặc biệt khi các nền kinh tế thành viên có sự phối hợp hiệu quả hơn về hạ tầng, tiêu chuẩn, logistics và số hóa.
Để tận dụng tốt hơn các hiệp định thương mại tự do và cơ chế hợp tác khu vực, doanh nghiệp Việt Nam cần chuyển từ tư duy "xuất khẩu theo đơn hàng" sang tư duy "xây dựng năng lực cạnh tranh dài hạn". Điều này bao gồm:
- Nâng cao chất lượng sản phẩm và tiêu chuẩn kỹ thuật
- Xây dựng thương hiệu riêng, thay vì phụ thuộc vào gia công
- Tăng hàm lượng công nghệ trong sản xuất
- Đáp ứng các yêu cầu về môi trường, xã hội và quản trị (ESG)
- Đầu tư vào chuyển đổi số và quản lý chuỗi cung ứng
Trong bối cảnh cạnh tranh khu vực ngày càng khốc liệt, những doanh nghiệp nắm bắt được xu hướng xanh, số và đổi mới sáng tạo sẽ có lợi thế lớn hơn trong việc mở rộng thị phần tại ASEAN.
Mở rộng hợp tác với ASEAN trong bối cảnh địa chính trị và kinh tế biến động
ASEAN không chỉ là một không gian kinh tế, mà còn là một khuôn khổ hợp tác có ý nghĩa chiến lược về chính trị và an ninh. Củng cố vai trò trung tâm của ASEAN là điều cần thiết để duy trì một môi trường đối thoại, hợp tác và phát triển dựa trên luật pháp quốc tế, đặc biệt là Công ước Liên hợp quốc về Luật Biển (UNCLOS) 1982.
Trong bối cảnh tình hình thế giới biến động khó lường, từ gián đoạn chuỗi cung ứng, xung đột thương mại, đến rủi ro năng lượng và biến đổi khí hậu, ASEAN càng cần phát huy tính thống nhất và khả năng phối hợp khu vực. Việt Nam, với chính sách đối ngoại độc lập, tự chủ, chủ động hội nhập quốc tế, có đầy đủ điều kiện để tiếp tục đóng góp cho tiến trình này.
Không chỉ trong khuôn khổ ASEAN, Việt Nam cũng đang mở rộng quan hệ đối tác với các trung tâm kinh tế lớn khác. Ví dụ, quan hệ giữa Việt Nam và EU sau hơn 35 năm đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể; EU hiện là một trong những đối tác quan trọng nhất của Việt Nam, và Việt Nam là đối tác thương mại lớn nhất của EU trong ASEAN. Những mối quan hệ đan xen như vậy cho thấy, Việt Nam ngày càng đóng vai trò cầu nối giữa nhiều không gian kinh tế lớn.
Kết luận
Hơn 30 năm gắn bó với ASEAN đã chứng kiến sự chuyển mình sâu sắc của Việt Nam: từ hội nhập mở cửa đến tham gia định hình, từ thu hút hợp tác đến trở thành trung tâm kết nối khu vực. ASEAN không chỉ giúp Việt Nam mở rộng thị trường, thu hút đầu tư và nâng cấp năng lực sản xuất, mà còn tạo môi trường thuận lợi để Việt Nam thúc đẩy kinh tế số, chuyển đổi xanh và phát triển bền vững.
Trong giai đoạn tới, thách thức lớn nhất không còn là "có hội nhập hay không", mà là "hội nhập thế nào để hiệu quả, sâu rộng và bền vững hơn". Nếu biết tận dụng cơ hội, nâng cao năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp và tiếp tục chủ động trong các sáng kiến khu vực, Việt Nam hoàn toàn có thể tiến xa hơn trong chuỗi giá trị ASEAN, từ đó đóng góp tích cực vào tăng trưởng chung của Đông Nam Á.
Từ thương mại, đầu tư đến năng lượng và kinh tế số, không gian hợp tác giữa Việt Nam và ASEAN vẫn còn rất rộng lớn. Và chính trong không gian đó, Việt Nam ngày càng khẳng định vai trò của mình như một nền kinh tế năng động, có trách nhiệm và đầy tiềm năng trong khu vực.
