
Lạm phát thực phẩm châu Á tăng tốc: Khủng hoảng Trung Đông đẩy giá hàng tạp hóa
Từ khóa: giá thực phẩm châu Á, chi phí bao bì, thiếu nhựa, eo biển Hormuz, naphtha, lạm phát nhập khẩu, chuỗi cung ứng, nông sản, thực phẩm đóng gói, giá hàng tạp hóa
Lời dẫn
Trong những tháng tới, do xung đột Iran làm gián đoạn nguồn cung nhựa và chi phí bao bì tăng mạnh, người tiêu dùng châu Á có thể sẽ phải đối mặt với hóa đơn mua sắm cao hơn. Dù chỉ là một mắt xích nhỏ trong chuỗi sản xuất, nó đang tạo ra hiệu ứng dây chuyền lan rộng, ảnh hưởng đến mọi khâu từ trang trại, nhà máy chế biến đến siêu thị và bàn ăn của hàng triệu gia đình.
Giá thực phẩm toàn cầu đã ở mức cao nhất trong gần ba năm qua, và cú sốc mới này có thể làm gia tăng áp lực lạm phát, đặc biệt đối với các hộ gia đình vẫn đang gánh chịu chi phí tăng của nhiên liệu. Đằng sau sự tăng giá của một hộp sữa, một đĩa trứng hay một túi gạo không chỉ là vấn đề cung cầu, mà còn liên quan đến địa chính trị, năng lượng và sự mong manh của chuỗi cung ứng hiện đại.
Khủng hoảng nhựa đến từ đâu?
Trọng tâm của vấn đề nằm ở việc eo biển Hormuz gần như bị đóng, dẫn đến sự gián đoạn dòng chảy năng lượng từ Trung Đông, nơi phần lớn nguồn cung năng lượng này hướng đến châu Á. Khi nguồn cung năng lượng bị tắc nghẽn, một trong những sản phẩm bị ảnh hưởng trực tiếp là naphtha – một sản phẩm phụ của lọc dầu, đồng thời là nguyên liệu cơ bản để sản xuất nhựa.
Naphtha là nguyên liệu đầu vào quan trọng trong sản xuất bao bì nhựa, được sử dụng để làm chai, hộp, màng bọc thực phẩm và các khay đựng thực phẩm khác. Khi nguồn cung nguyên liệu này bị thiếu hụt, giá nguyên liệu tăng vọt, từ đó làm tăng đáng kể chi phí sản xuất bao bì. Trong nền kinh tế toàn cầu hóa, một điểm nghẽn ở Trung Đông có thể gây ra cú sốc chi phí cho toàn bộ chuỗi sản xuất thực phẩm của Đông Nam Á, Đông Á và xa hơn nữa.
Mặc dù đã có một số tiến triển trong các thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột kéo dài kể từ cuối tháng 2, nhưng cần có thời gian để khôi phục nguồn cung về mức trước khủng hoảng. Trong thời gian này, các doanh nghiệp phải lựa chọn giữa việc tự gánh chịu chi phí và chuyển một phần chi phí đó cho người tiêu dùng.
Các doanh nghiệp thực phẩm chịu áp lực trực tiếp
Tại Việt Nam, Công ty Thủy sản Minh Phú là một trong những nhà xuất khẩu thủy sản lớn. Công ty cho biết, kể từ khi chiến sự bùng nổ, chi phí bao bì nhựa đã tăng khoảng 50%. Đối với các doanh nghiệp xuất khẩu, bao bì không chỉ là chi phí phụ trợ mà còn là điều kiện cần thiết để sản phẩm đạt tiêu chuẩn thị trường quốc tế. Khi chi phí này tăng nhanh, tỷ suất lợi nhuận sẽ bị thu hẹp đáng kể.
Điều đáng chú ý là Minh Phú hiện vẫn đang cố gắng tự hấp thụ phần lớn chi phí tăng thêm để tránh ảnh hưởng ngay lập tức đến khách hàng. Tuy nhiên, đây chỉ là biện pháp tạm thời. Khi khả năng chịu đựng của doanh nghiệp dần cạn kiệt, việc điều chỉnh giá gần như là không thể tránh khỏi. Tại Malaysia, Farm Fresh Bhd. đã buộc phải tăng giá một số sản phẩm sữa, đây là lần đầu tiên công ty này điều chỉnh giá kể từ năm 2023. Trong suốt 17 năm hoạt động, doanh nghiệp lần đầu tiên phải đối mặt với sự gián đoạn nguồn cung bao bì nghiêm trọng như vậy, buộc phải tìm kiếm vật liệu thay thế, thậm chí phải chuyển sang sử dụng hộp giấy nhỏ hơn. Theo đại diện công ty cho biết, các nhà cung cấp chai nhựa của họ đều phụ thuộc vào các nhà sản xuất nhựa HDPE, và nguyên liệu dầu mỏ lại đến từ Trung Đông. Nói cách khác, một cú sốc ở Trung Đông có thể ảnh hưởng trực tiếp đến kệ sữa tại các siêu thị ở Kuala Lumpur hoặc Jakarta. Đây chính là mức độ liên kết sâu sắc của nền kinh tế hiện đại: ngày nay, sự ổn định giá của một quốc gia phụ thuộc vào những biến động địa chính trị cách xa hàng nghìn kilômét. Ảnh hưởng lan rộng ra toàn khu vực Không chỉ các doanh nghiệp chế biến sữa hoặc thủy sản cảm nhận được áp lực, mà nhiều ngành khác cũng đang chịu tác động. Nhật Bản và Hàn Quốc là các nước nhập khẩu dầu mỏ lớn, buộc phải tăng cường mua sắm từ các nguồn thay thế để bù đắp sự thiếu hụt nguồn cung. Nhưng việc chuyển sang các nguồn nhập khẩu khác không hề rẻ. Chi phí cao hơn do nguồn cung thay thế cuối cùng cũng sẽ dần được chuyển sang các nhà sản xuất trong khu vực. Tại Malaysia, một nhà sản xuất hộp nhựa cho biết giá một số sản phẩm đã tăng tới 20%. Tại Nhật Bản, nhà cung cấp hộp trứng lớn nhất của nước này cũng cho biết đã tăng giá trong tháng này, vì công ty vẫn phải duy trì nguồn cung trong khi chi phí nguyên liệu đạt mức "không thể tưởng tượng được trong điều kiện bình thường". Thái Lan cũng đang chịu áp lực đáng kể. Theo dữ liệu của Hiệp hội Bao bì Gạo nước này, chi phí bao bì đã tăng tới 40%, gây áp lực lớn lên ngành gạo, vốn là trụ cột quan trọng của ngành xuất khẩu nông sản. Chủ tịch hiệp hội cho biết nhiều doanh nghiệp bao bì đang cố gắng "nuốt" phần tăng giá này, nhưng không ai biết họ có thể duy trì được bao lâu. Biên lợi nhuận ngày càng mỏng, việc duy trì giá cũ chỉ là trì hoãn, chứ không phải là giải pháp. Nông nghiệp cũng không thể đứng ngoài cuộc Sự gián đoạn bao bì này không chỉ ảnh hưởng đến các nhà máy chế biến mà còn tác động trực tiếp đến nông dân. Ở phía Đông Bắc Úc, Daintree Fresh đã xuất khẩu khoảng 200.000 hộp dưa lưới sang Nhật Bản vào năm ngoái. Công ty cho biết hiện đang đối mặt với chi phí màng nhựa dùng để kiểm soát cỏ dại tăng cao, đồng thời giá nhiên liệu và phân bón cũng đang leo thang. Người phụ trách công ty thậm chí còn cho biết họ đang bị chi phí "bóp nghẹt", tổng chi phí năm nay có thể tăng tới 50%. Trớ trêu thay, nhu cầu thị trường Nhật Bản vẫn mạnh mẽ, nhưng chi phí sản xuất quá cao buộc các doanh nghiệp phải cắt giảm kế hoạch trồng trọt. Đây là một ví dụ điển hình: khi giá đầu vào tăng vượt quá khả năng chịu đựng của doanh nghiệp, nguồn cung sẽ giảm, và giá bán cuối cùng cũng sẽ bị đẩy lên cao hơn. Nông nghiệp từ trước đến nay luôn được coi là ngành chịu ảnh hưởng lớn bởi thời tiết, nhưng ngày nay nó cũng phụ thuộc rất nhiều vào năng lượng, hóa chất, bao bì và logistics. Khi một mắt xích trong chuỗi này bị đứt gãy, người sản xuất không chỉ mất lợi nhuận mà còn mất khả năng đáp ứng nhu cầu thị trường đúng thời điểm và đúng quy mô. Người tiêu dùng sẽ phải gánh chịu gì? Tất cả các cú sốc chi phí cuối cùng đều sẽ quay trở lại với người tiêu dùng. Một gia đình có thể chưa nhận ra sự thay đổi ngay trong tuần đầu tiên, nhưng theo thời gian, giá của các mặt hàng thiết yếu hàng ngày sẽ tăng lên trên diện rộng: sữa, trứng, gạo, thủy sản, rau quả đóng gói và thực phẩm ăn liền. Điều đáng lo ngại là chi phí bao bì tăng thường khó nhận thấy trực tiếp, nhưng lại âm thầm bào mòn ngân sách gia đình. Người tiêu dùng có thể không nhận ra một màng nhựa đắt hơn bao nhiêu, nhưng họ nhìn thấy số tiền thanh toán tại quầy thu ngân. Khi giá dầu khí cũng ở mức cao, sự ảnh hưởng kép này sẽ làm suy giảm đáng kể sức mua của nhiều gia đình. Xét từ góc độ vĩ mô, đây là lạm phát nhập khẩu được truyền qua chuỗi cung ứng. Khi chi phí đầu vào ở cấp nguyên liệu cơ bản tăng lên, chi phí sản xuất của doanh nghiệp cũng tăng theo, và giá bán lẻ trên thị trường cũng tăng. Nếu tình trạng này tiếp diễn, lạm phát thực phẩm có thể phát triển thành một vấn đề xã hội rộng lớn hơn, ảnh hưởng đến an ninh lương thực cũng như khả năng tiêu dùng của tầng lớp thu nhập trung bình và thấp và tầng lớp trung lưu. Kết luận Khủng hoảng bao bì nhựa do chiến sự ở Trung Đông đã cho thấy rõ: trong hệ thống kinh tế toàn cầu hóa cao ngày nay, một sự kiện địa chính trị ở một khu vực có thể nhanh chóng lan sang thị trường thực phẩm của khu vực khác. Từ xăng, HDPE đến chai nhựa, hộp sữa và bao gạo, chuỗi ảnh hưởng đang thấm vào mọi cấp độ của hệ thống sản xuất. Trong ngắn hạn, các doanh nghiệp có thể cố gắng hấp thụ chi phí hoặc tìm kiếm vật liệu thay thế. Nhưng nếu nguồn cung không thể ổn định nhanh chóng, việc tăng giá hàng hóa là điều gần như không thể tránh khỏi. Đối với người tiêu dùng châu Á, đây không chỉ là vấn đề tốn thêm vài xu cho mỗi món hàng, mà còn cho thấy áp lực chi phí đang quay trở lại và mở rộng. Bài học lớn nhất từ sự biến động này là việc quá phụ thuộc vào một số ít kênh năng lượng và nguyên liệu chiến lược có thể khiến toàn bộ chuỗi cung ứng thực phẩm trở nên mong manh. Để giảm thiểu rủi ro trong tương lai, các nền kinh tế châu Á cần đa dạng hóa nguồn cung, tăng cường dự trữ chiến lược và đầu tư nâng cao năng lực tự chủ của chuỗi cung ứng. Bởi vì khi một cuộc chiến xa xôi đủ sức đẩy hóa đơn mua sắm của hàng triệu gia đình lên cao, sự ổn định kinh tế không còn chỉ là vấn đề riêng của doanh nghiệp hay chính phủ, mà là lợi ích chung của toàn xã hội.


