Lạm phát thực phẩm ở châu Á tăng tốc: Khủng hoảng Trung Đông đang đẩy giá hàng tạp hóa lên cao

Từ khóa: giá thực phẩm châu Á, chi phí bao bì, thiếu hụt nhựa, eo biển Hormuz, dầu naphtha, lạm phát nhập khẩu, chuỗi cung ứng, nông sản, thực phẩm đóng gói, giá hàng tạp hóa

Mở bài

Trong những tháng tới, người tiêu dùng châu Á nhiều khả năng sẽ phải đối mặt với hóa đơn mua sắm cao hơn khi chi phí bao bì leo thang mạnh do xung đột ở Iran làm gián đoạn nguồn cung nhựa phục vụ ngành thực phẩm. Điều tưởng như chỉ là một mắt xích nhỏ trong chuỗi sản xuất lại đang tạo ra hiệu ứng lan truyền rộng khắp, từ nông trại, nhà máy chế biến đến siêu thị và bàn ăn của hàng triệu gia đình.

Giá thực phẩm toàn cầu vốn đã ở mức cao nhất trong gần ba năm, và cú sốc mới này có nguy cơ khiến áp lực lạm phát trở nên nặng nề hơn, đặc biệt với những hộ gia đình vẫn đang chịu gánh nặng từ giá nhiên liệu tăng. Đằng sau sự tăng giá của một hộp sữa, một khay trứng hay một túi gạo không chỉ là câu chuyện về cung - cầu, mà còn là câu chuyện về địa chính trị, năng lượng và sự mong manh của chuỗi cung ứng hiện đại.

Khủng hoảng nhựa bắt nguồn từ đâu?

Tâm điểm của vấn đề nằm ở việc eo biển Hormuz gần như bị đóng cửa, làm gián đoạn dòng chảy năng lượng từ Trung Đông, trong đó phần lớn hướng đến châu Á. Khi nguồn cung năng lượng bị bóp nghẹt, một trong những sản phẩm liên quan chịu tác động trực tiếp là naphtha - phụ phẩm từ lọc dầu, đồng thời cũng là nguyên liệu nền để sản xuất nhựa.

Naphtha là đầu vào quan trọng cho ngành sản xuất bao bì nhựa, từ chai, hộp, màng bọc đến các loại khay đựng thực phẩm. Khi nguồn cung này bị thiếu hụt, giá nguyên liệu đầu vào tăng vọt, kéo theo chi phí sản xuất bao bì tăng mạnh. Trong một nền kinh tế toàn cầu hóa, chỉ cần một điểm nghẽn ở Trung Đông cũng đủ tạo ra cú sốc chi phí cho cả chuỗi sản xuất thực phẩm ở Đông Nam Á, Đông Á và xa hơn nữa.

Dù đã có một số tiến triển trong các thỏa thuận nhằm chấm dứt xung đột kéo dài từ cuối tháng 2, việc khôi phục nguồn cung về mức trước khủng hoảng vẫn cần thời gian. Và trong khoảng trống đó, doanh nghiệp buộc phải lựa chọn giữa việc tự gánh chi phí hoặc chuyển phần chi phí ấy sang người tiêu dùng.

Doanh nghiệp thực phẩm chịu áp lực trực tiếp

Tại Việt Nam, Minh Phú Seafood Corp. - một trong những nhà xuất khẩu thủy sản lớn nhất - cho biết chi phí bao bì nhựa đã tăng khoảng 50% kể từ khi chiến sự bùng phát. Với các doanh nghiệp xuất khẩu, bao bì không chỉ là chi phí phụ trợ mà còn là điều kiện bắt buộc để hàng hóa đạt chuẩn thị trường quốc tế. Khi chi phí này tăng quá nhanh, biên lợi nhuận sẽ bị thu hẹp đáng kể.

Điều đáng chú ý là Minh Phú hiện vẫn đang cố gắng tự hấp thụ phần lớn chi phí tăng thêm để tránh tác động lập tức đến khách hàng. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp tạm thời. Khi sức chịu đựng của doanh nghiệp cạn dần, việc điều chỉnh giá bán gần như là điều không thể tránh khỏi.

Tương tự, tại Malaysia, Farm Fresh Bhd. đã phải tăng giá một số sản phẩm sữa và có đợt điều chỉnh giá đầu tiên kể từ năm 2023. Đây là lần đầu tiên trong 17 năm hoạt động, doanh nghiệp này phải đối mặt với một sự gián đoạn bao bì nghiêm trọng đến mức buộc họ phải tìm kiếm vật liệu thay thế và thậm chí dùng các hộp giấy nhỏ hơn.

Theo đại diện công ty, các nhà cung cấp chai nhựa của họ đều phụ thuộc vào nhà sản xuất nhựa HDPE, trong khi nguyên liệu naphtha lại đến từ Trung Đông. Nói cách khác, một cú sốc tại Trung Đông có thể tác động trực tiếp đến quầy sữa trong siêu thị ở Kuala Lumpur hay Jakarta. Đó chính là mức độ liên kết sâu của nền kinh tế hiện đại: sự ổn định giá cả ở một quốc gia giờ đây phụ thuộc vào những biến động địa chính trị cách xa hàng nghìn kilômét.

Tác động lan rộng trên toàn khu vực

Không chỉ các doanh nghiệp chế biến sữa hay thủy sản, nhiều ngành hàng khác cũng đang cảm nhận sức ép. Nhật Bản và Hàn Quốc - hai quốc gia nhập khẩu naphtha lớn - buộc phải tìm mua thêm từ các nguồn thay thế để bù đắp thiếu hụt. Nhưng việc chuyển hướng nhập khẩu không hề rẻ. Chi phí cao hơn từ nguồn cung thay thế cuối cùng cũng được chuyển dần sang các nhà sản xuất khu vực.

Tại Malaysia, một nhà sản xuất hộp nhựa cho biết đã tăng giá một số sản phẩm tới 20%. Ở Nhật Bản, nhà cung cấp hộp đựng trứng lớn nhất nước này cũng cho biết họ đã tăng giá trong tháng này sau khi phải duy trì nguồn cung trong bối cảnh chi phí nguyên liệu “khó có thể tưởng tượng trong điều kiện bình thường”.

Thái Lan cũng đang chịu áp lực đáng kể. Theo dữ liệu từ hiệp hội đóng gói gạo của nước này, chi phí bao bì đã tăng tới 40%, tạo sức ép lớn lên ngành lúa gạo - một trụ cột quan trọng của xuất khẩu nông sản. Chủ tịch hiệp hội nhận định nhiều đơn vị đóng gói đang cố gắng “nuốt” phần tăng giá này, nhưng không ai biết họ có thể trụ được bao lâu. Khi biên lợi nhuận ngày càng mỏng, việc duy trì mức giá cũ chỉ là sự trì hoãn, không phải giải pháp.

Nông nghiệp không đứng ngoài cuộc

Cú sốc bao bì lần này không chỉ ảnh hưởng đến các nhà máy chế biến mà còn tác động trực tiếp đến nông dân. Ở vùng đông bắc Australia, Daintree Fresh - doanh nghiệp từng xuất khẩu khoảng 200.000 thùng dưa sang Nhật Bản trong năm trước - cho biết họ đang phải đối mặt với chi phí tăng cao của màng nhựa dùng để kiểm soát cỏ dại, bên cạnh giá nhiên liệu và phân bón leo thang.

Giám đốc công ty thậm chí cho biết họ đang “bị bóp nghẹt” bởi chi phí, và tổng chi phí trong năm nay có thể tăng tới 50%. Điều nghịch lý là nhu cầu từ thị trường Nhật Bản vẫn rất mạnh, nhưng chính mức chi phí sản xuất quá cao lại buộc doanh nghiệp phải thu hẹp kế hoạch canh tác. Đây là một ví dụ điển hình cho thấy khi giá đầu vào tăng vượt quá khả năng hấp thụ, cung ứng sẽ suy giảm và cuối cùng giá bán lại càng bị đẩy lên cao hơn.

Nông nghiệp vốn được coi là ngành chịu ảnh hưởng mạnh từ thời tiết, nhưng thực tế ngày nay nó còn phụ thuộc rất lớn vào năng lượng, hóa chất, bao bì và logistics. Khi một mắt xích trong chuỗi này đứt gãy, người sản xuất không chỉ mất lợi nhuận mà còn mất khả năng phục vụ thị trường đúng hẹn và đúng quy mô.

Người tiêu dùng sẽ chịu gì?

Tác động cuối cùng của mọi cú sốc chi phí đều quay về với người tiêu dùng. Một hộ gia đình có thể chưa nhận thấy ngay sự thay đổi trong tuần đầu tiên, nhưng theo thời gian, giá các mặt hàng thiết yếu sẽ tăng đồng loạt: sữa, trứng, gạo, thủy sản, rau quả đóng gói và thực phẩm chế biến sẵn.

Điều đáng lo ngại là chi phí bao bì tăng thường khó được nhìn thấy trực tiếp, nhưng lại âm thầm bào mòn ngân sách gia đình. Người tiêu dùng có thể không thấy rõ một tấm màng nhựa đắt lên bao nhiêu, nhưng họ sẽ nhìn thấy giá thanh toán ở quầy thu ngân. Khi giá xăng dầu cũng đang ở mức cao, tác động kép này sẽ khiến sức mua của nhiều hộ gia đình suy yếu đáng kể.

Ở góc độ vĩ mô, đây là dạng lạm phát nhập khẩu lan qua chuỗi cung ứng. Khi chi phí đầu vào tăng ở cấp độ nguyên liệu cơ bản, giá thành sản xuất ở cấp độ doanh nghiệp tăng, rồi giá bán lẻ ở cấp độ thị trường tăng theo. Nếu tình trạng này kéo dài, lạm phát thực phẩm có thể trở thành vấn đề xã hội rộng hơn, ảnh hưởng đến an ninh lương thực và khả năng tiêu dùng của tầng lớp trung lưu và thu nhập thấp.

Kết luận

Cuộc khủng hoảng bao bì nhựa do chiến sự ở Trung Đông cho thấy một sự thật rõ ràng: trong nền kinh tế liên kết chặt chẽ ngày nay, một biến cố địa chính trị ở một khu vực có thể nhanh chóng lan sang thị trường thực phẩm ở khu vực khác. Từ naphtha, HDPE cho đến chai nhựa, hộp sữa và bao gạo, chuỗi tác động đang len lỏi qua mọi tầng của nền sản xuất.

Trong ngắn hạn, doanh nghiệp có thể cố gắng hấp thụ chi phí hoặc tìm vật liệu thay thế. Nhưng nếu nguồn cung chưa sớm ổn định, việc tăng giá hàng hóa gần như là điều không thể tránh khỏi. Với người tiêu dùng châu Á, đây không chỉ là câu chuyện về vài đồng tăng thêm trên mỗi sản phẩm, mà là dấu hiệu cho thấy sức ép chi phí đang quay trở lại và lan rộng.

Bài học lớn nhất từ đợt biến động này là sự phụ thuộc quá mức vào một số hành lang năng lượng và nguyên liệu chiến lược có thể khiến toàn bộ chuỗi thực phẩm trở nên dễ tổn thương. Muốn giảm thiểu rủi ro trong tương lai, các nền kinh tế châu Á cần đa dạng hóa nguồn cung, tăng cường dự trữ chiến lược và đầu tư vào khả năng tự chủ của chuỗi cung ứng. Bởi khi một cuộc chiến xa xôi đủ sức làm hóa đơn mua sắm của hàng triệu gia đình tăng lên, thì ổn định kinh tế đã không còn là vấn đề riêng của doanh nghiệp hay chính phủ, mà là lợi ích chung của toàn xã hội.